رقابت جهانی برای حضور در فضا در سالهای اخیر شدت گرفته است؛ رقابتی که آن را کشمکش سیاسی-جغرافیایی قدرتهای بزرگی چون آمریکا و چین بر سر برتری تجاری و کنترل منابع به پیش میبرد.
قطب جنوبی ماه که به دلیل ذخایر یخ آب اهمیت ویژهای دارد، به میدان رقابت امروز تبدیل شده است و چندین کشور در تلاشند پیش از پایان این دهه پایگاههای دائمی روی سطح ماه بنا کنند.
موشکهای ارزانتر و قابل استفاده مجدد شرکتهای خصوصیای مانند اسپیسایکس و بلو اوریجین هزینه رسیدن به مدار را کاهش داده و به این رقابت شتاب بیشتری دادهاند.
اکنون کشورهای آفریقایی نیز وارد این میدان شدهاند و با حضور خود عرصهای از پیش رقابتی را شلوغتر کرده و تصویر جاهطلبی فضایی در سطح جهان را دگرگون میکنند.
به گفته مرکز مطالعات راهبردی آفریقا، تاکنون ۱۸ کشور آفریقایی دستکم یک ماهواره به فضا پرتاب کردهاند؛ رقمی که نسبت به تنها چند کشور در یک دهه پیش افزایش یافته و اکنون بیش از ۲۱ کشور این قاره برنامههای اختصاصی فضایی اجرا میکنند.
مصر، آفریقای جنوبی، الجزایر، نیجریه و مراکش در حوزه زیرساخت و فناوری ماهوارهای پیشتاز هستند و در داخل کشور خود آزمایشگاههای بزرگ برای مونتاژ، یکپارچهسازی و آزمایش ماهوارهها دارند.
مصر همچنین مقر آژانس فضایی تازه تاسیس آفریقا را در خود جای داده است.
بسیاری از این کشورها در حال پرورش شرکتهای خصوصی فناوری و استارتاپهای هوافضا هستند و از صفر یک زیستبوم پژوهشمحور ایجاد میکنند.
سنگال، رواندا، جیبوتی و زیمبابوه نیز در سالهای اخیر نخستین ماهوارههای خود را به فضا فرستادهاند.
نیروی محرکه اصلی، حفظ حاکمیت است. کشورهای آفریقایی میخواهند وابستگی خود را به قدرتهای خارجی و غربی، بهویژه در زمینه دادههای جغرافیایی و محیطزیستی کاهش دهند.
خرید تصاویر ماهوارهای با وضوح بالا و پهنایباند ارتباطی از خارج پرهزینه است و درخواستها ممکن است به تاخیر بیفتد یا کاملا رد شود. سنگال، مصر و آفریقای جنوبی بهویژه در تلاشند کنترل دادههای خود را در دست بگیرند.
ماهوارههای آفریقایی اکنون وضعیت سلامت محصولات کشاورزی را رصد میکنند، منابع آب را مدیریت و سیلابها و خشکسالیها را پیشبینی میکنند. این ماهوارهها همچنین بر ماهیگیری غیرقانونی، امنیت مرزها، دزدیدریایی، معدنکاوی غیرقانونی و جنگلزدایی نظارت دارند و هر چه بیشتر برای پر کردن شکافهای ارتباطی مناطق روستایی که زیرساختهای زمینی به آنها نمیرسد حیاتی میشوند.
آژانس فضایی آفریقا به هماهنگی سیاستهای فضایی فرامرزی و تجمیع منابع کمک میکند و در کنار آن، برنامههای تازه مهندسی هوافضا و علوم داده با هدف نگه داشتن نیروی جوان و متخصص در همین قاره راهاندازی شدهاند.
اوجگیری فعالیتهای فضایی آفریقا میتواند اروپا را وادارد از نقش یک تامینکننده قیممآبانه کمکها فاصله بگیرد و بیشتر به یک شریک برابر تبدیل شود.
این تغییر همین حالا نیز آغاز شده است. برنامه مشارکت فضایی آفریقا و اتحادیه اروپا به ارزش ۱۰۰ میلیون یورو زیرساخت و دادهها را به اشتراک میگذارد و انتظار میرود همکاریهای بیشتری در حوزه پایش اقلیم و کشاورزی شکل بگیرد.
شرکتهای اروپایی همچنین میتوانند در اقتصاد تجاری فضایی بهسرعت در حال رشد آفریقا جای پای خود را محکم کنند و فرصتهایی فراتر از بازارهای اشباعشده غربی به دست آورند، در حالی که سامانههایی مانند گالیله و کوپرنیک میتوانند به حل چالشهای محلی در این قاره کمک کنند.
اما جاهطلبیهای فضایی آفریقا در عین حال ضرورت تعمیق روابط دیپلماتیک و ژئوپلیتیک اروپا با این قاره را پررنگتر میکند؛ بهویژه اکنون که رقبایی مانند چین و روسیه در حال گسترش همکاریهای فضایی خود در آفریقا هستند.
بهرغم پیشرفتها، موانع همچنان باقی است. بودجههای عمومی برای توسعه فعالیتهای فضایی بسیار کمتر از غرب است و در نتیجه بسیاری از برنامهها به وامهای خارجی و بستههای کمک وابسته میمانند.
به گفته انجمن بینالمللی وکلا، ضعف بازارهای سرمایهگذاری جسورانه داخلی باعث میشود استارتاپها برای جذب سرمایه در حالی که با هزینههای بالای عملیاتی روبهرو هستند دشواری زیادی تجربه کنند.
بسیاری از موشکها به دلیل کمبود پایگاههای فضایی در خود قاره هنوز از خاک کشورهای دیگر به فضا پرتاب میشوند و محدود بودن ایستگاههای زمینی، دریافت و پردازش دادههای ماهوارهای لحظهای را محدود میکند.
و با وجود افزایش سرمایهگذاری روی نیروی انسانی محلی، شکاف مهارتی و فرار مغزها همچنان از مشکلات سرسختی هستند که رفع آنها ممکن است سالها طول بکشد.
